بسمه تعالی
جمهوری اسلامی ايران
رئيس جمهور
تصويب نامه هيئت وزيران

شماره : 18688 / ت 32467 ﻫ
تاريخ: 29/3/1384

وزارت جهاد كشاورزی – وزارت كشور– سازمان مديريت و برنامه ريزی كشور  

هیئت وزیران در جلسه مورخ ١٤/١/١٣٨٤ بنا به پیشنهاد مشترك شماره ٠١١/٢٠٧٨٣ مورخ ١٤/١١/١٣٨٣ وزارتخانه­های كشور، جهاد كشاورزی و سازمان مدیریت و برنامه­ریزی كشور و به استناد اصل یكصد و سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، آئین­نامه اجرائی ساماندهی عشایر را به شرح زیر تصویب نمود:

آئین نامه اجرایی ساماندهی عشایر

ماده ١- در این آئین­نامه اصطلاحات زیر در معانی مشروح مربوط به كار می­روند:

الف- عشایر كوچنده: به مردمی گفته می­شود كه حداقل سه ویژگی زیر را داشته باشند:

١- ساخت اجتماعی قبیله­ای

٢- اتكای معاش به دامداری

٣- شیوه زندگی شبانی مبتنی بر كوچ

ب- ییلاق یا سردسیر: محدوده زیست و قلمرو جغرافیایی كه عشایر، تمام یا قسمتی از فصول بهار و تابستان را در آن می­گذرانند.

پ- قشلاق یا گرمسیر: محدوده زیست و قلمرو جغرافیایی كه عشایر، تمام یا قسمتی از فصول پائیز و زمستان را در آن می­گذرانند.

ت- میانبند: به گذرگاهها و اطراقگاههای موقت در مسیرهای كوچ بین ییلاق و قشلاق اطلاق می­گردد.

ث.كوچ عشایری، عبارت است از حركت خانوارهای عشایری از نقطه­ای به نقطه دیگر با هدف استفاده از مراتع برای چرای دام كه معمولاً با همه اعضای خانوار، باروبنه، سرپناه قابل حمل و همراه با ایل، طایفه یا رده­هایی از آن انجام می­گردد. كوتاه یا بلند مدت بودن مسیر كوچ تغییری در مفهوم كوچ نمی­دهد.

ج- مسیر كوچ: به خط سیر كوچ حداقل كوچكترین رده ایلی از ییلاق به قشلاق و بالعكس اطلاق می­گردد.

چ- زیست بوم عشایری: محدوده­ای از سرزمین و قلمرو رده­های ایلی كه علی الاصول شامل ییلاق، قشلاق و مسیر بین این دو باشد.

ح-

كانون اسكان عشایری: به محدوده­ای از زیست بوم اطلاق می­گردد كه براساس نتایج مطالعات سازمان امور عشایر یا مشاورین صلاحیت دار، دارای منابع،امكانات و استعدادهای لازم برای ایجاد اشتغال و اسكان عشایر باشد این كانونها به عنوان یكی از واحدهای برنامه­ریزی برای ساماندهی عشایر به دونوع شامل كانون توسعه هدایتی (برنامه­ریزی شده) و كانونهای توسعه اسكان خودجوش تقسیم می­شوند.

خ-

سامان عرفی عشایر: سامان عرفی به محدوده­ای از اراضی مرتعی اطلاق می­شود كه از گذشته مورد بهره­برداری تعداد مشخصی از خانوارهای عشایر قرار گرفته و صرفاً دارای حق بهره­برداری از آن می­باشند

د-

سامانه عشایری: به محدوده­ای كه در برگیرنده چند سامان عرفی باشد گفته می­شود. گنجایش مطلوب هر سامانه حدود ٥٠ خانوار وحداقل آن در شرایط استثنائی ٢٠ خانوار می­باشد كه این ظرفیت، امكان برنامه­ریزی سامانه را همانند برنامه­ریزی در واحد جغرافیایی مثل حوزه آبریز و واحدهای تقسیماتسیاسی متل روستا مهیا می­نماید.

ذ-

حداقل خدمات موردنیاز عشایر: مجموعه­ای از امكانات، ابزار و وسایل، فعالیتهای عمرانی، آموزشی، پرورشی، بهداشتی، ترویجی و فرهنگی كه توسط دستگاههای اجرایی مختلف تعریف و به جامعه عشایری ارایه می­شود.

ر-

خدمات ثابت: آن دسته از فعالیتها و خدمات كه در مراكز ثابت امكان انجام و ارائه دارند و اندازه، حجم، شكل، كیفیت و سایر مشخصات آنان به گونه­ای نیست كه بتوان این خدمات را به صورت سیار ارایه نمود.

ز- خدمات سیار: به فعالیتهایی اطلاق می­گردد كه با مراجعه به خانوار و یا محل استقرار عشایر ارائه می­گردد.

ژ- آستانه برخورداری: حداقل شرایط لازم برای ارائه نوعی از خدمات.

س- آستانه دسترسی: فاصله بین محل استقرار تا نزدیكترین محل ارائه نوعی از خدمت.

ش-

ساماندهی عشایر عبارت است از سازوكارهایی كه از طریق تأمین معیشت و امنیت اقتصادی و همچنین ارتقای شاخصهای توسعه انسانی این جامعه- در حد میانگین جامعه روستایی كشور- كه در دو بخش حمایت از اسكان و ساماندهی كوچ صورت می­گیرد

ص-

حمایت از اسكان عشایر داوطلب: عبارت است از ارائه خدمات و اقدامات برای اسكان عشایر كه موجب حفظ، بهبود و توسعه فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی وخصوصاً ایجاد اشتغال (كار مولد) و احداث حداقل تأسیسات زیربنایی لازم و مسكن مناسب برای عشایر شده به گونه­ای كه منجر به كاهش درآمد عشایر اسكان یافته نسبت به قبل از اسكان نگردد.

ض-

ساماندهی كوچ: عبارت است از ارائه خدمات حین كوچ و ایجاد زیرساختها و تأسیسات لازم و مناسب در مسیر كوچ و در اطراقگاهها به منظور تأمین نیازهای عشایر و تسهیلات در امر كوچ

ط -

مراتع قطب مخالف اسكان: مراتعی كه در نقطه مقابل محل اسكان عشایر قرار داشته و حقوق بهره برداری آن متعلق به عشایر داوطلب اسكان است. به عنوان مثال اگر عشایری علاقمند به اسكان در محدوده مراتع قشلاقی خود باشند، مراتع ییلاقی ایشان به عنوان مراتع قطب مخالف اسكان تلقی می­گردد.

ماده ٢- ساماندهی عشایر بر اساس راهبردهای زیر صورت خواهد گرفت

الف- اسكان عشایر داوطلب، برنامه­ریزی و حمایت از آن

ب- ساماندهی عشایر كوچنده

ماده3-

مطالعات امكان سنجی و برنامه­ریزی برای اسكان عشایر داوطلب در كانونهای توسعه به صورت تمركز (ملی) توسط وزارت جهاد كشاورزی (سازمان امور عشایر ایران) انجام خواهد شد تعیین نقاط مناسب برای اسكان عشایر داوطلب، پس از كسب نظر شورای برنامه­ریزی و توسعه استان (كار گروه آمایش و محیط زیست) در كمیسیونی متشكل از نمایندگان تام الاختیار وزارتخانه­های كشور، مسكن و شهرسازی، نیرو و جهاد كشاورزی ، سازمان حفاظت محیط زیست ، سازمان مدیریت و برنامه­ریزی كشور، سازمان امور عشایر ایران و دفتر امور مناطق محروم كشور با مسئولیت وزارت جهاد كشاورزی تصویب و جهت اجرا ابلاغ می­گردد. دبیرخانه كمیسیون در سازمان امور عشایرایران خواهد بود.

تبصره-

 مطالعات تفصیلی- اجرائی و برنامه­ریزی، توسط امور عشایر استانها و در صورت لزوم

 سازمان امور عشایر ایران انجام می­گیرد

 دستورالعملهای موردنیاز جهت اجرای مفاد این تبصره

 توسط سازمان مدیریت و برنامه­ریزی كشور

و با مشاركت دستگاههای اجرایی ذی ربط تهیه و ابلاغ خواهد شد.

ماده4-

حمایت از عشایر داوطلب اسكان با استفاده از نتایج مطالعات انجام شده و برنامه راهبردی توسعه جامع مناطق عشایری در دو زمینه اسكان در كانونهای خودجوش و كانونهای هدایتی انجام می­شود.

ماده5-

کلیه دستگاههای اجرایی ذی ربط موظفند در تنظیم بودجه سنواتی و تدوین اهداف كمی برنامه­های كوتاه مدت و میان مدت با اختصاص اعتبارات متناسب با جمعیت عشایر، نسبت به انجام وظایف مربوط به حوزه مسئولیت خود در قبال مناطق عشایری اقدام نمایند. مسئولیت نظارت بر حسن اجرای این امر به عهده سازمان مدیریت و برنامه­ریزی كشور می­باشد.

ماده6-

سازمان امور عشایر ایران موظف است هر شش ماه یكبار فهرست كانونهای اسكان عشایر را تهیه و به وزارت كشور اعلام نماید. وزارت كشور موظف است حداكثر ظرف شش ماه پس از وصول فهرست، نسبت به شناسائی و انطباق آن با قانون تقسیمات كشوری اقدام نماید.

ماده7-

تشكلهای مردمی و غیر دولتی مرتبط با فعالیتهای تولیدی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی عشایر، توانمندسازی جوامع محلی و بومی و حفاظت از محیط زیست با ارایه كمكهای فنی و اعتباری در مناطق عشایری، توسط دستگاههای اجرائی و سازمانهای ذی ربط مورد حمایت قرار خواهند گرفت.

ماده8-

وزارتخانه­های جهاد كشاورزی و نیرو مكلفند به منظور تسریع در ساماندهی به اسكان عشایر داوطلب، میزان متناسبی از اراضی موات و مراتع ملی متعلق به دولت در پایاب سدهای ساخته شده و یا در دست احداث را جهت اجرای این آئیننامه به عشایر اختصاص دهند.

ماده9-

نرخ كارمزد تسهیلات بانكی به میزان حداقل و بخشودگی یا معافیتهای مالیاتی معادل حداكثر معمول در مناطق محروم روستایی در كانونهای اسكان عشایر لحاظ خواهد شد

.

ماده10-

برای بازشناسی و پالایش آمار عشایر كوچنده از اشكال و انواع دیگر زندگی عشایری، در آغاز برنامه چهارم توسعه، مركز آمار ایران، آمارگیری یا سرشماری بازشناسی عشایر را انجام دهد. اعتبار موردنیاز برای انجام سرشماری را سازمان مدیریت و برنامه­ریزی كشور تأمین و تخصیص خواهد داد.

ماده11-

ساماندهی عشایر كوچنده شامل ساماندهی كوچ، ایجاد اشتغال پایدار، ارتقاء شاخصهای برخورداری و خدمات عمرانی و زیربنائی می­باشد.

تبصره1-

ساماندهی كوچ شامل تدوین تقویم كوچ، نظارت بر نحوه چرای دام، تأمین آب شرب، خدمات آموزشی، فرهنگی و بهداشتی- درمانی، خدمات دامپزشكی، تأمین علوفه، حفظ امنیت در استقرارگاههای ییلاقی و قشلاقی، ایل راهها و مسیرهای كوچ، مرمت و نگهداری ایل راهها، ایجاد تأسیسات لازم برای ارائه خدمات حین كوچ و تجهیز مسیرهای كوچ می­باشد.

تبصره ٢ –

ایجاد اشتغال پایدار برای عشایر كوچنده شامل

١

شناسائی اراضی موات و محیط زیست در عرصه سامانهای عرفی و قلمرو عشایر به منظور

 واگذاری قطعی به عشایر جهت اجرای طرحهای مرتع­داری، تولیدی و تأمین تسهیلات بانكی موردنیاز.

2-آموزش ترویج و تأمین تسهیلات بانكی موردنیاز مربوط به نحوه احیا، اصلاح و بهره­برداری از مراتع، زراعت، باغبانی و روشهای نوین دامپروری و پرواربندی، توسعه بیمه دام عشایر و خدمات بهداشت دام و دامپزشكی وتعاونیهای عشایری و سایر تشكلهای غیر دولتی عشایری برای اجرای مفاد این تبصره در اولویت خواهند بود.

3-اجرای طرحهای تجهیز منابع آب و خاك و حمایت از اجرای طرحهای توسعه زراعت، باغداری و سایر فعالیتها (پرورش ماهی، كشت و فرآوری گیاهان داروئی و صنایع دستی) جهت تنوع بخشی به اقتصاد عشایر.

4-اجرای طرحهای جامع گردشگری طبیعی به عنوان اشتغال پایدار

تبصره ٣- به منظور ارتقای شاخصهای توسعه انسانی در جامعه عشایر كوچنده ، اقدامات زیر صورت می گیرد :

1-ارتقای شاخص برخورداری از آموزش رسمی با ایجاد و توسعه آموزشگاهها به صورت ثابت و

سیار و نیمه سیار در دوره های تحصیلی موردنیاز و ایجاد و توسعه آموزشگاههای شبانه روزی در مراكز جمعیتی عشایر و نیز ایجاد ساختار تشكیلاتی و فناوری متناسب برای آموزشهای نیمه حضوری و از راه دور.

                                                                                                                   2-ارتقای دانش فنی ومهارتها در جامعه عشایری از طریق ارایه آموزشهای فنی حرفه­ای، صنایع مرتبط با بخش كشاورزی و ایجاد تأسیسات و تجهیز مراكز آموزش و ترویج در مناطق عشایری.

3-ارتقای شاخصهای بهداشتی از طریق آموزش و ترویج، توسعه خدمات بهداشتی- درمانی، بیمه و خدمات اجتماعی در مناطق ییلاقی، قشلاقی و مسیر كوچ.

4- تأمین كالاهای اساسی، نهاده­های تولیدی موردنیاز عشایر در محل استقرارشان در ییلاق و قشلاق.

5- تأمین سوخت موردنیاز عشایر در محدوده دسترسی مناسب نسبت به محل استقرار آنان

6- احداث، تكمیل، نگهداری و مرمت ایل راههای عشایری

7-ایجاد مراكز آموزشی، بهداشتی - درمانی، فرهنگی، پست و مخابرات، پاسگاه نیروی انتظامی و پایگاه بسیج عشایری در محدوده استقرار ییلاقی و قشلاقی عشایر.

ماده- ١٢

هماهنگی بین دستگاههای ذی ربط در استانهای عشایری برای اجرای برنامه ساماندهی، رعایت اولویت بندی و زمان­بندی اقدامات و نیز بهبود و استمرار خدمات رسانی به عشایر به عهده استانداران استانهای ذی ربط می­باشد.

ماده- ١٣

شورای برنامه­ریزی و توسعه استان مكلف است بخشی از اعتبارات دستگاههای اجرایی ذی ربط را حداقل به تناسب جمعیت و نیازهای جامعه عشایری استان به ارایه خدمات و اجرای طرحهای عمرانی موردنیاز عشایر اختصاص دهد.

ماده- ١٤

اصلاح ، بهبود و تقویت ساختار تشكیلاتی سازمان امور عشایر ایران، متناسب با اساسنامه، ویژگیهای خاص جامعه عشایری و قطبهای كوچ و استقرار عشایر، به منظور اجرای تكالیف، وظایف و مسئولیتهای قانونی این سازمان در ساماندهی عشایر برای افزایش اثربخشی فعالیتها و ارتقای شاخصهای توسعه در جامعه عشایری.

تبصره –

وزارت جهاد كشاورزی نسبت به بررسی و اصلاح ساختار سازمان امور عشایر اقدام نموده و پیشنهادهای لازم را به سازمان مدیریت و برنامه­ریزی كشورارایه می­نماید.

ماده ١٥-

باتوجه به محرومیت مضاعف مناطق عشایری، تخصیص یارانه­های مناسب، استفاده از اعتبارات مربوط به مناطق كمتر توسعه یافته و ردیفهای خاص علاوه بر اعتبارات ملی و استانی دستگاههابرای اجرای برنامه ساماندهی عشایر اولویت دارد.

ماده ١٦-

هماهنگی به منظور نیازسنجی و انجام وظایف مندرج در جدول پیوست این آئین نامه (برنامه­ای و سنواتی) توسط دستگاههای ذی ربط در مناطق عشایری به عهده وزارت جهاد كشاورزی (سازمان امور عشایر ایران) می­باشد.

ماده ١٧-

دستگاههای اجرایی ذی ربط موظف هستند گزارش عملكرد خود را به طور سالانه تهیه و به شورای عالی عشایر منعكس نمایند.دبیرخانه شورای عالی عشایرمستقر در سازمان امور عشایر- وظیفه پیگیری تهیه گزارشات را به عهده دارد.

ماده ١٨- این آئین نامه از تاریخ ابلاغ لازم الاجرا خواهد بود.

محمد رضا عارف
معاون اول رئیس جمهور

رونوشت به دفتر مقام معظم رهبری، دفتر رئیس جمهور، دفتر ریاست قوه قضائیه، دفتر معاون اول رئیس جمهور، دفتر معاون حقوقی و امور مجلس رئیس جمهور، دفتر رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، دیوان محاسبات كشور، دیوان عدالت اداری، اداره كل قوانین مجلس شورای اسلامی، سازمان بازرسی كل كشور، اداره كل حقوقی، اداره كل قوانین و مقررات كشور، كلیه وزارتخانه­ها، سازمانها و مؤسسات دولتی، نهادهای انقلاب اسلامی، دفتر امور مناطق محروم كشور، روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران، دبیرخانه شورای اطلاح رسانی دولت و دفتر هیئت دولت ابلاغ می­شود.